October 9, 2018

Bodemdaling beheersen; handvatten om meerkosten te beperken

Arend van Woerden (Sweco) en Sien Kok (Deltares)

In 2016 bracht het PBL een rapport uit waarin wordt voorgerekend wat de te verwachten schade door bodemdaling in Nederland is: ‘Dalende bodems, stijgende kosten’. Met name voor het stedelijk gebied zijn de gevolgen groot. Tot 2050 ligt de verwachte schade voor infrastructuur in het stedelijk gebied tussen € 1.7 – 5.2 miljard. Daarnaast zal het herstel van funderingen minimaal €16 miljard kosten in stedelijke gebieden, en maximaal €2 miljard in landelijk gebied. De gevolgen van bodemdaling worden steeds duidelijker. Het goede nieuws is dat er vaak iets aan is te doen. Maar wanneer is dat maatschappelijk wenselijk, en hoeveel kost het? We introduceren drie handvatten die in de afgelopen jaren zijn ontwikkeld om een antwoord op deze vragen te geven.

Wat is er aan de hand?

Natuurlijk is bodemdaling in Nederland geen nieuw fenomeen. Maar met steeds meer kennis over de toedracht en mogelijke oplossingen van bodemdaling is de tijd rijp de opgave onder ogen te komen. Dit gebeurt onder ander in het Platform Slappe bodem en het Nationaal Kennisprogramma Bodemdaling (NKB).

Bodemdalingsproblematiek verschilt sterk van karakter tussen stedelijk en landelijk gebied. In het landelijk gebied is bodemdaling veelal het gevolg van ontwatering van slappe grond waardoor klei inklinkt en veen oxideert. In stedelijk gebied speelt ook zetting door belasting van de grond een belangrijke rol. De oorzaak, impact en daarmee mogelijke oplossingen voor de problematiek verschillen. In het landelijk gebied overheerst de afweging over landgebruik tussen natuur en landbouw, CO2 uitstoot en de lange-termijn gevolgen van bodemdaling zoals verzilting en steeds hogere waterbeheerkosten. In stedelijk gebied zijn de problemen minstens zo groot: potentiële schade voor particulieren en publieke instanties zijn hoog, er zijn veel verschillende belanghebbenden en door de schaarse ruimte zijn oplossingen vaak erg kostbaar.

Handvatten om meerkosten te beperken

Omdat de problematiek ruimtelijk sterk verschilt, is er geen uniforme aanpak om kosten en baten van maatregelen tegen bodemdaling in kaart te brengen. Desalniettemin zijn er afgelopen jaren een aantal handvatten ontwikkeld waarmee stappen kunnen worden gezet in het in beeld brengen van kosten en baten van oplossingen. De inzet van de tools wordt bepaald door de opgave en de fase waarin in deze zich bevind: oriëntatie en visievorming, analyse van beleidsalternatieven en projectontwerp van de openbare ruimte.

  • Visievorming & Oriëntatie

De RE:PEAT tool, ontwikkeld door HDSR, Tygron en Copernicus Instituut, is een serious game waarbij stakeholders – ieder in een eigen rol - op basis van ruimtelijke data van het gebied de implicaties van handelingen op (elkaars) kosten, baten en andere criteria ontdekken. Naast bodemdaling is er ook een module voor wateroverlast en klimaatadaptatie. De tool is in eerste instantie ontwikkeld voor het landelijk gebied. Een waardevolle uitkomst is dat stakeholders begrip krijgen voor elkaars rol en positie, en door het ervaren van de complexiteit van de opgave werkt als een stimulans voor samenwerking.

Daan Henkens (Unie van Waterschappen): “Je ervaart de complexiteit. Je merkt dat het niet gaat om al die getalletjes op zich, maar om de manier waarop alles wat je doet de belangen van anderen raakt. Door de interactie krijg je zin daar een oplossing voor te vinden.”

Meer informatie over RE:PEAT: hardeveld.ha@hdsr.nl

  • Besluitvorming bodemdalingsstrategieën

Als onderdeel van het ‘living lab’ bodemdaling in Gouda zijn voor de historische binnenstad verschillende handelingsperspectieven voor het private en publieke domein ontwikkeld met behulp van de adaptatiepaden-methode. In een verkennende Quick Scan MKBA is vervolgens onderzocht wat de financiële en maatschappelijke implicaties van deze alternatieven zijn ten opzichte van de referentiesituatie waarin geen nieuw pad wordt ingeslagen. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om toename in wateroverlast en schade aan gebouwen en infrastructuur. Een dergelijke aanpak en MKBA kan inzicht bieden in welke maatregelen de moeite waard zin om op in te zetten.

Arianne Fijan (Gemeente Gouda): De MKBA, uitgevoerd door Deltares, heeft ervoor gezorgd dat we een eerste voeling van de kosten, baten, maar ook de haalbaarheid van alternatieven hebben kunnen inzien. Het heeft ons “onderbuikgevoel” bevestigd dat een bepaald alternatief niet haalbaar is, en stelt ons dus in staat om op een analytische en onderbouwde manier een keuze te maken voor het uitwerken een bepaald alternatief

Meer informatie over de MKBA en het bestuurlijk proces in Gouda: Saskia.hommes@deltares.nl

  • Projectontwerp openbare ruimte

In de studie ‘Kosten in Beeld’ (juni 2018, Sweco) wordt berekend dat meerkosten aan B&O van gemeentelijke infrastructuur in gemeenten slappe ondergrond twee keer zo hoog zijn als beheer en onderhoud van gemeentelijke infrastructuur op een vaste ondergrond. Deze kosten kunnen worden vermeden, bijvoorbeeld door levensduurverlengende technieken toe te passen om het onderhoudsinterval van gemeentelijke infrastructuur te verlengen. Als deze technieken voor alle gemeentelijke infrastructuur in het studiegebied op een slappe ondergrond zouden zijn toegepast, dan had een jaarlijkse besparing van 119 miljoen euro kunnen worden gerealiseerd. Voor het studiegebied komt dit neer op een besparing van gemiddeld 17 euro per inwoner per jaar.

Bij een nieuwbouw- of onderhoudsproject in openbare ruimte op slappe grond loont het goed na te denken over de implicaties van bodemdaling. Met de LocationCalC aanpak (Sweco) aangevuld met geotechnisch advies kunnen de levenscycluskosten van inrichtingsvarianten van een project worden doorgerekend. Het vergelijken van inrichtingsvarianten is met name interessant in situaties waar de kosten van beheer en onderhoud een belangrijke kostenpost zijn. Het is een optie de variantenvergelijking aan te vullen met een multi-criteria analyse op aspecten zoals uitvoerbaarheid, beheerbaarheid, milieu en overlast. Daarbij wordt gebruik gemaakt van het Ambitieweb van Duurzaam GWW.

“Een handig instrument om een goed onderbouwde keuze te maken voor het ophogen en het (opnieuw) inrichten van de openbare ruimte.” (Ed Pollemans, Gemeente Woerden)

Lessons learned

De handvaten die de afgelopen jaren zijn ontwikkeld en toegepast voor het beperken van de meerkosten van bodemdaling – RE:PEAT, (Quick-Scan) MKBA en LocationCalc - laten zien dat er aan de gevolgen van bodemdaling iets te doen is. Het inzicht dat deze handvatten bieden in de haalbaarheid en meerwaarde van verschillende strategieën is essentieel voor een goed geïnformeerd besluitvormingstraject. Daarnaast bieden deze handvatten inzicht in de implicaties van strategieën op andere belanghebbenden en factoren, buiten kosten en besparingen om. In het licht van de verwevenheid van bodemdalingsproblematiek met opgaven als de klimaatopgave, energieopgave, ruimtelijke ontwikkeling en funderingsproblematiek  is dat heel waardevol.